Як рускія войскі знішчалі Крэўскі замак. Сведчанні відавочцы

4 сакавіка 2022
прарыў лініі абароны немцаў ля Крэва
Крэўскі замак у 1917 годзе перад наступам рускіх. Фота з альбома 38-га армейскага корпуса

У ліпені 1917 года падчас І сусветнай вайны рускае камандаванне паспрабавала ажыццявіць прарыў лініі абароны немцаў ля Крэва. Маштабную наступальную аперацыю ў лісце з лініі супраціву да сваёй жонкі апісаў польскі літаратар і выдавец Валенты Зэліньскі.

У гады вайны аўтар быў афіцэрам артылерыі ў царскім войску, служыў у Брэст-Літоўску, прымаў удзел у баях пад Баранавічамі, Свянцянамі і Паставамі. Падчас Крэўскага наступлення 1917 года змагаўся ў шэрагах 38-га армейскага корпуса пад камандаваннем генерала Юзафа Доўбар-Мусніцкага.

У 1919 годзе ліст Зэліньскага быў апублікаваны ў трох нумарах часопіса “Placówka. Polska Ilustrowana”. У нарысе пад назвай “Бітва пад Крэвам” аўтар апісвае чатыры дні аперацыі. Ён паспеў пабываць сведкам і амаль бесперапыннай трохдзённай артпадрыхтоўкі, і слаўнага пачатку наступлення пяхоты, і бясслаўнага яго завяршэння.

“Там, дзе было мястэчка – сёння пустэча, дзе было жыццё – там пануе смерць”

На старонках нарыса аўтар дзеліцца з чытачом тым, што бачыць на другі дзень бою з назіральнага пункта пад Крэвам. “Мясцовасць пераважна хвалістая з хрыбтамі пагоркаў, пакрытых смарагдавай грывай лясоў. На пярэднім плане лясоў няма, толькі голыя пагоркі і зялёная даліна рэчкі Крыўлянкі. Як на далоні відаць усё наваколле, усе акопы, траншэі, калючы дрот і нямецкія ўмацаванні. Дапытлівае вока назіральніка шукае галоўны пункт – мястэчка. Дзе Крэва, якое яшчэ нядаўна канцэнтравала вакол сябе рух усёй ваколіцы? Там, дзе было мястэчка – сёння пустэча, дзе было жыццё – там пануе смерць… Застаюцца толькі рэшткі дамоў, ды і тых няма, толькі падмуркі, таму што немцы выкарысталі ўсё, што засталося, для сваіх умацаванняў.”

Погляд назіральніка спыняецца на рэштках касцёла, царквы і мясцовай школы. Гэтыя напаўразбураныя будынкі “стаялі журботна, нібы постаці абадранцаў, з’яўляючыся сведкамі таго, што жыло, а сёння ля іх ног раскінулася мёртвая магіла развалін”.

прарыў лініі абароны немцаў ля Крэва
Свята-Троіцкая і Аляксандра-Неўская цэрквы ў гады І сусветнай вайны. Фота з альбома 38-га армейскага корпуса

Мы можам выказаць здагадку, што гэта ўсё ж былі дзве царквы – Аляксандра-Неўская і Свята-Троіцкая, а пад школай разумеўся будынак сінагогі, пры якой да вайны сапраўды магла дзейнічаць яўрэйская навучальная ўстанова.

Лёгкія снарады адскоквалі ад старажытных муроў як мячыкі

Не застаўся па-за ўвагай назіральніка і Крэўскі замак. “Тое, што не змог знішчыць час, сёння будзе знішчана вялізнымі снарадамі, вывергнутымі з пашчаў магутных монстраў вайны. Помнік даўніны – Крэўскі замак, высока і грозна ўзвышаецца ён сярод завалаў, адважна падстаўляючы сваё чало перад небяспекай, якая навісла над ім сёння.”

Вачыма аўтара мы назіраем за незвычайным паядынкам, а дакладней – за супрацьстаяннем старажытнага помніка і ўдараў рускай артылерыі. Ва ўсім адчуваецца, што сімпатыі афіцэра на баку замка. І гэта нягледзячы на тое, што ў ім знайшлі прытулак ворагі, якіх аўтар грэбліва параўноўвае не толькі з крыжакамі, але і з лісамі ды кратамі.

Змаганне пачынаецца з налёту на замак снарадаў лёгкай артылерыі – авангарду асноўных сіл. Толькі што яны могуць зрабіць з ацвярдзелымі за стагоддзі сценамі, якія складзеныя з надзвычай трывалай цэглы і камянёў! Снарады, толькі крыху падрапаўшы іх, “нібы мячыкі адскокваюць ад замка і, разарваўшыся, разлятаюцца градам асколкаў”. Лёгкія гарматы на хвіліну замаўкаюць, каб потым паўтарыць атаку з яшчэ большай сілай. Толькі ізноў безвынікова.

Замак зруйнавала цяжкая артылерыя

Але “раптам чуецца шум, нібы грозны павеў урагану, які набліжаецца… Вые так, нібы трамвай ці цягнік імчыцца па паветры”. Гэта ў бой уступаюць цяжкія 12-цалёвыя гарматы. “Адно імгненне – і вось ўвесь замак быццам апынуўся ў чырвоным агні, і ў паветры раздаўся пякельны выбух… Чырвоны пыл ад разбітых муроў, нібы агонь, ахутаў густым воблакам увесь замак, а град камянёў узляцеў на некалькі дзясяткаў сажняў угару. Некалькі хвілін нельга было бачыць ні замка, ні яго вежы – усё патанула ў воблаку. Толькі праз некаторы час сярод той завеі пачалі акрэслівацца нясмелыя контуры, спачатку – сцен вежы, потым – усяго замка. А калі бура сціхла, скрозь сцяну на ўсю яе вышыню і на сажні тры ў шырыню засвяцілася шчыліна”.

прарыў лініі абароны немцаў ля Крэва
Малюнак Мікалая Вішніцкага да нарыса пра прарыў лініі абароны немцаў ля Крэва

Пасля гэтага “ізноў, працягваючы сваю марную працу, на замак кінулася зграя лёгкіх снарадаў”. Праз паўгадзіны – другі стрэл з 12-цалёвай гарматы, пасля якога Зэліньскі ізноў убачыў крывавае воблака і новую велізарную выбоіну.

Вогненны ўраган шалеў. Магутныя стрэлы пайшлі адзін за другім. Замак ізноў апынуўся ў чырвоным воблаку. Вялізны абломак сцяны вагой, можа, з дзясятак тон “адарваўся, адскочыў нібы мяч і са свістам паляцеў убок, упаўшы за чвэрць вярсты ад замка. Калі пунсовае воблака спала, замак зноў паўстаў, але вяршыні вежы ўжо не было”.

Ад снарадаў на могілках разляталіся аскепкі трунаў і косці нябожчыкаў

Далей аўтар апісвае, як ішоў абстрэл цяжкай артылерыяй нямецкіх умацаванняў на праваслаўным пагосце. “Неўзабаве 12-цалёвая батарэя раздзяліла сваю працу: адна гармата біла па замку, другая – па могілках. Апошняя цэль мела крыху нязвыклы выгляд: жоўтае воблака пяску хавала ад вачэй увесь пагост, а замест камянёў і цэглы выляталі бярвенні, драўляныя калоды, кавалкі бетону, дошкі, аскепкі трун і косці нябожчыкаў”. У выніку ад могілкаў нічога не засталося, толькі “вывернутая зямля, вытыркнутыя бярвенні, дошкі і паламаныя, з абадранымі галінкамі і лісцем, ствалы бярозавага гаю”.

Даваенны здымак Валенты Зэліньскага з жонкай Мары, якой ён пісаў лісты з лініі фронту І сусветнай вайны

Што хацелі і што атрымалі рускія

На гэтую аперацыю вышэйшыя чыны рускай арміі ўскладалі вялікія надзеі. Планавалася нанесці ўдар па праціўніку на віленскім кірунку, прарваць лінію фронту і завалодаць раёнам Солаў, Жупранаў і Граўжышкаў. У выпадку поспеху, можна было распачынаць далейшыя дзеянні па змене сітуацыі па ўсім фронце.

Найбольш умацаваныя пазіцыі немцаў знаходзіліся пад Крэвам і ў самім мястэчку, таму менавіта гэты ўчастак апынуўся на вастрыі запланаванага ўдару.  

Камандаванне мела намер правесці аперацыю ў тры этапы: артпадрыхтоўка, атака і перыяд замацавання пазіцый. Першы этап пачаўся 19 ліпеня і доўжыўся тры дні. Артпадрыхтоўка прайшла надзвычай удала, і на чацвёрты дзень аперацыі склаліся спрыяльныя ўмовы для атакі пяхоты. Спачатку і яна праходзіла даволі паспяхова: на некаторых участках рускім удалося заняць першую лінію непрыяцельскіх акопаў, а месцамі прасунуцца яшчэ глыбей. Праўда, з часам запал у іх пачаў астываць, з’явіліся панічныя чуткі аб пэўных няўдачах пры наступленні, аб адыходзе асобных падраздзяленняў. Акрамя гэтага, многія салдаты былі пад уздзеяннем антываеннай бальшавіцкай прапаганды і наогул адмаўляліся ісці ў бой. Немцы скарысталіся момантам і самі перайшлі ў наступленне, у выніку якога адсунулі рускіх на іх ранейшыя пазіцыі.