Gdzie w Krewie zbudowano jeden z pierwszych kościołów w Wielkim Księstwie Litewskim?

Uważa się, że pierwsza świątynia chrześcijańska w Krewie została zbudowana w 1387 roku, a krewska parafia katolicka należała do pierwszych na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jednak do naszych czasów bez odpowiedzi pozostaje pytanie o jej pierwotną lokalizację.

Dawne dokumenty archiwalne i książki podają daty z życia krewskiego kościoła, informacje o liczbie parafian w różnych okresach, o majątku kościelnym. Żaden z dokumentów nie precyzuje jednak lokalizacji świątyni. Przyjęło się uważać, że od samego początku znajdowała się ona w tym samym miejscu – w centrum miasteczka, niedaleko zamku. Czy jednak odpowiada to rzeczywistości?

Wzgórze Grom

Do refleksji skłania charakterystyczna nazwa pewnego wzgórza, które znajduje się niedaleko grodziska. Współcześnie nazwa ta wyszła już z użycia, ale jak zaświadcza krajoznawca Piotr Hrynkiewicz, to wzgórze nazywano niegdyś Kościelną Górą.

Jest całkiem prawdopodobne, że początkowo świątynia katolicka powstała właśnie obok grodziska – dawnego serca pogańskiego Krewa. Chrzest zwolenników starej religii był jednym z warunków unii krewskiej. Krewo jako jedno z pierwszych otrzymało swój kościół od nowo wybranego polskiego króla Władysława II Jagiełły. Mógł on zostać wzniesiony w miejscu, gdzie dotychczas znajdowała się pogańska świątynia. Z czasem grodzisko straciło swoje przeznaczenie, a centrum osady stało się teren przy kamiennym zamku. Tam też mogła zostać przeniesiona katolicka świątynia. A pamięć o tym pierwszym kościele długo zachowywała się w nazwie wzgórza, na którym mógł on się znajdować.

W zapiskach Hrynkiewicza spotyka się wzmiankę, że Kościelna Góra „znajduje się naprzeciwko Wysockiego Adolfa”. Wiadomo dokładnie, że w Krewie Wysoccy mieszkali przy grodzisku: najpierw tuż obok na Zarecznej, a później także niedaleko, lecz już po drugiej stronie drogi na ulicy Smorgońskiej. Dlatego nawet nie wiedząc, który z dwóch domów Wysockich – stary czy nowy – miał na myśli Hrynkiewicz, w każdym przypadku mowa jest o okolicy grodziska. Niestety, jedyny punkt odniesienia naprzeciwko Wysockiego niewiele daje dla dokładnego określenia lokalizacji. Mógł to być kierunek w którąkolwiek stronę, a odległość jest nieznana. I to przy tym, że wzgórz jest tu mnóstwo.

Najpewniej mowa była o wzgórzu obok grodziska, które obecnie wielu nazywa Gromem. Słowa grom i piorun (biał. „piarun”) w języku białoruskim są synonimami, oznaczającymi to samo zjawisko przyrodnicze. Drugie słowo powstało od imienia pogańskiego bóstwa Peruna lub Perkūnasa, jeśli po litewsku. Dlatego możliwe, że i wzgórze przed pojawieniem się na nim kościoła nazywało się Perunową Górą lub Perunem. Naukowiec Adam Kirkor w połowie XIX wieku pisał w książce „Rysy z historii i życia ludu litewskiego”, że główne świątynie Perkūnasa i święte gaje dębowe znajdowały się w Krewie, Romowe, Wilnie i w innych miejscach.

Toponimy na niemieckiej mapie

W przypadku, gdyby Hrynkiewicz nie miał na myśli domów Wysockiego, lecz jego działkę ziemi, Kościelna Góra mogła znajdować się w innym miejscu.

Na schemacie niemieckich pozycji bojowych w Krewie i okolicach z czasów I wojny światowej niedaleko Schweden Schanze, co tłumaczy się jako szwedzkie umocnienie i odpowiada współczesnym współrzędnym krewskiego grodziska, widnieje także Kirche – kościół lub cerkiew.

Nakładając niemiecki schemat na współczesną mapę topograficzną, udało się ustalić, gdzie to wzgórze znajduje się w terenie. Jest bardzo prawdopodobne, że działka ziemi Wysockiego mogła znajdować się tutaj. Jeśli tak jest, to Kościelna Góra to właśnie Kirche na niemieckim schemacie. Jeśli zaś Hrynkiewicz miał na myśli jednak dom Wysockiego, to mogły to być dwa różne toponimy o podobnej nazwie, i każdy z nich pretenduje do związku z pierwszą w Krewie katolicką świątynią.